Teolojide Yöntem Sorunu ve Teolojinin Meta-Paradigmatik Temelleri

Şaban Ali DÜZGÜN

Yayınevi: Lotus

Kapak Tasarımı: Gülsüm Aktaş

Birinci Baskı Tarihi: Ocak 2005

ISBN 9756665114

Kitap Boyutu: 14X21 cm

Türü: Teoloji/İlahiyat

Sayfa Sayısı: 277

Kağıt Özellikleri: İç sayfalar 70 gr ithal kağıt, Kalın Kapak, ciltli.

Bu tartışmalardan devraldığımız felsefi ve teolojik mirası aşma ve bu problem artıklarından kurtulmak için meta-paradigma kavramını kullanacağız. Epistemolojik ve ontolojik te­orileri birbirini destekleyecek şekilde bir araya getirme ve klasik felsefi ve teolojik teorilere bütünüyle bağlı kalmama anlamında kullandığımız meta-paradigma, indirgemeci ve parçalayıcı tutumlardan uzak durarak, varlığı bir bütün ola­rak algılamanın yolunu açmayı hedeflemektedir. Felsefe ya da Teoloji tarihinde, indirgeme kimi zaman bütünüyle rasyo­nelliğe, kimi zaman ampirizme kimi zaman da kutsal kitaplara dayanma şeklinde kendini göstermiştir. Bu alanlardan birinin diğerlerini değerlendirecek bir kriter olarak öne çıkarılması, bu indirgeme ve parçalanmanın en belirgin yönüdür. Meta-paradigma, bu alanlardan birinin öne çıkarılmasıyla oluşturulan birikimin, eleştirel bir gözle yeniden gözden geçi­rilmesi demektir.

Din ve Teoloji ile ilgili tutum ve yargılarımızın şekillenme­sinde, 16. yüzyıldan bu tarafa egemen olan bilimsel akıl yürütme, aydınlanma gibi kavramların belirleyiciliği inkar edi­lemez. Bu dönemde, din ve bilim arasında varsayılan çatışmanın, alanlar arası bir tartışmanın ötesine taşınıp popü­ler­leştirilmesi ve bu çatışmanın galip tarafı gibi gösterilen bilim­sel yöntem ve anlayışın, bir yöntem ve anlayış olmanın öte­sine taşınıp alemi bütünüyle kavrama iddiasındaki bir metafiziğe dönüştürülmesi ve hayat görüşü oluşturma iddiası te­olojiyi, zorunlu olarak, bu tartışmaların merkezine çekmiştir. Zira bilim, teolojinin temel varlık sebepleri durumundaki Allah, insan, tabiat gibi en temel alanlarda yeni iddialarda bulunuyor ve iddialarını diyalektik bir inşa çabası ile, karşıtı olarak gördüğü teolojik kabullerin aksine yapılandırıyordu. Bilimin dine, dolayısıyla da dinin açıklanma ve popülerleştirme formu olan teolojiye olan bu meydan okuyuşu ve bu meydan okumayı uzun soluklu  kılacak  yöntem arayışları, epistemolojide köklü etkiler yarattı, ve bu yeni epistemolojik çerçeve içinde kendine yer bulma ve kavramlarını bu yeni yapıya uygun bir şekilde oluşturma konusunda teoloji so­runlar yaşamaya başladı. Bunun için de, Kelam’ı yöntem arayışına iten temel teorik gerekçelerin hangi alanlardan geldi­ğine bakıldığında, modern felsefenin temel özelliği olan epistemolojinin öne çıktığı görülecektir. Bu da zorunlu olarak hem epistemolojideki son gelişmelere bakmayı hem de bunla­rın teolojik bir çerçeve içine ne kadar oturduğunu tartışmayı gerektirmektedir. Birinci Bölüm’de hem son yüzyıllardaki bu ilişkinin tarihi irdelenmiş hem de bu ilişkinin doğurduğu sıkıntıları aşma çabasının sonucu olarak üretilen çağdaş teolo­jik külliyatın temel mantığı verilmeye çalışılmıştır.

Kelam özelinde ifade etmek gerekirse, aslında, tartışmaya açılan hususlar, ağırlıklı olarak, doktrinal (akideyle ilgili) konuların ötesinde, bu konuların savunmasında kullanılan hipotezler, varsayımlar gibi özlerinin gereği değişime açık olan yapılardı. Dolayısıyla Kelam’da yötem arayışını ve meta-paradigmalar önermeyi mümkün kılan, aslında Kelam’ın kendi iç yapısıdır. Mesail (problematik) ve Vesail (yöntem)de değişikliğin olabilirliğinin peşinen kabulü, bu imkanı bize vermektedir. Şüphesiz, bütünüyle yaşanan zaman kesitinin problematiği ve yöntemi tarafından şekillen­dirilmeyen, ancak bunları dikkate alarak kendi iç dinamikleriyle kendini sürekli yenileyen ve şekillendiren teolojik bir yapı geliştirmek kaçınılmazdır. Bu durum, Kelam’da sürekli desteklenip beslenecek çekirdek (öz) kavramların ve bu çe­kirdeğin etrafında örülüp ‘koruyucu kemer’ gibi bu özü koruyacak bir teolojik retorik ve yöntemin geliştirilmesini de beraberinde gerektirmektedir. Birinci Bölüm, ağırlıklı olarak bu retoriğin yöntem ayağını kurmaktadır. Teolojinin sınıf kavramları başka bir ifadeyle Teolojinin çekirdek alanları olan Allah, Tabiat ve Tarih’in irdelendiği bölümlerde  de, gele­neksel paradigmanın dışına taşmak (meta-paradigmatik olarak), böylece bireysel, sosyal, politik, kültürel, vs. prob­lem­lerle bağlantılı olarak Kelam’n işlevsellik zemininin ge­nişle­tilmesi hedeflenmektedir.

Son olarak, bu çalışmanın büyük bir kısmının hazırlan­masına imkan veren Woodstock Theological Center (Washington, DC) ve çalışanlarının şahsında direktör Gasper Lo Biondo’ya  ve Jim Redington’a teşekkür etmeliyim. Ayrıca, akademik hayatım boyunca sürekli müzakerelerime açık olan hocam Prof. .Dr. Hüse­yin ATAY’a; asistanlığımdan bu yana desteğini yanımda hissettiğim hocam Prof. Dr. Mustafa Said YAZICIOĞLU’na ve kıy­metli hocam Prof. Dr. Ahmet AKBULUT’a şükranlarımı sunmak isterim. Kitabın yayınlanmasındaki emeğinden dolayı sevgili Mehmet Ali Erdem’e de şükranlarımı  sunmak isterim.

Şaban Ali Düzgün

Ankara, 2005